Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023
कलम 94
Summons to produce document or other thing
(1) Whenever any Court or any officer in charge of a police station considers that the production of any document, electronic communication, including communication devices, which is likely to contain digital evidence or other thing is necessary or desirable for the purposes of any investigation, inquiry, trial or other proceeding under this Sanhita by or before such Court or officer, such Court may issue a summons or such officer may, by a written order, either in physical form or in electronic form, require the person in whose possession or power such document or thing is believed to be, to attend and produce it, or to produce it, at the time and place stated in the summons or order.
(2) Any person required under this section merely to produce a document, or other thing shall be deemed to have complied with the requisition if he causes such document or thing to be produced instead of attending personally to produce the same.
(3) Nothing in this section shall be deemed—
(a) to affect sections 129 and 130 of the Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 or the Bankers’ Books Evidence Act, 1891 (13 of 1891); or
(b) to apply to a letter, postcard, or other document or any parcel or thing in the custody of the postal authority.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
ही तरतूद (पूर्वी आपराधिक प्रक्रिया संहिता, 1973 च्या कलम 91 मध्ये असलेला) दीर्घकाळाचा अधिकारच पुढे चालू ठेवते, ज्यायोगे न्यायालय व पोलीस शोध-तपासणी न करता पुरावे सादर करण्यास भाग पाडू शकतात. सक्तीच्या शोधाऐवजी समन्स/आदेशाद्वारे तपासाच्या गरजा व वैयक्तिक स्वातंत्र्य यांचा समतोल राखला जातो. 2023 मधील सुधारणांनी ‘इलेक्ट्रॉनिक संवाद’ व ‘संचार उपकरणे’ यांचा स्पष्ट उल्लेख केला आहे, जेणेकरून फोन, ई-मेल्स व संगणक फाइल्ससारख्या डिजिटल पुराव्यांच्या वास्तवाला मान्यता मिळेल — ज्यांचा जुना कायदा स्पष्ट उल्लेख करीत नव्हता.
न्यायालये याला कशी वाचतात
CrPC च्या तत्सम कलम 91 अंतर्गत न्यायालयांनी (सर्वोच्च न्यायालयासह) ठरविले आहे की अशा आदेशांमध्ये मागितलेल्या दस्तऐवज वा वस्तूंचे नेमकेपणाने वर्णन असावे आणि त्याचा वापर सर्वसाधारण टेहळणी किंवा अंधाधुंद शोधासाठी होऊ शकत नाही. न्यायालयांनी हेही स्पष्ट केले की अवास्तव किंवा संदिग्ध समन्सला व्यक्ती आव्हान देऊ शकते, आणि केवळ वस्तू सादर करून (व्यक्तिशः न येताही) पालन वैध ठरते, जोपर्यंत इतर कोणत्या तरतुदीनुसार वैयक्तिक चौकशी आवश्यक नाही. हे अर्थस्पष्टीकरणाचे तत्त्व BNSS च्या कलम 94 वरही लागू होण्याची अपेक्षा आहे, जरी या नव्या कलमातील डिजिटल पुराव्याबाबतची भाषा समजावून सांगणारे विशिष्ट निर्णय अजून विकसित होत आहेत.
सामान्य गृहितके
धरण: या कलमानुसार काढलेल्या समन्सचा अर्थ व्यक्तीने न्यायालयात किंवा पोलिस ठाण्यात प्रत्यक्ष उपस्थित राहणे आवश्यक आहे.
घटना: फक्त दस्तऐवज किंवा वस्तू आवश्यक असल्यास, ती पाठवणे/सादर करणे पुरेसे आहे — स्वतंत्र तरतुदीखाली वैयक्तिक उपस्थितीची गरज नसल्यास प्रत्यक्ष हजेरी आवश्यक नाही.
धरण: हे कलम पोलिसांना थेट एखाद्याचा फोन किंवा घर झडतीने तपासण्याचा अधिकार देते.
घटना: हे फक्त विशिष्ट वस्तू सादर करण्याचा आदेश/समन्स देण्याची मुभा देते; हा शोध किंवा जप्तीचा अधिकार नाही.
धरण: या कलमाअंतर्गत बँक नोंदी व टपालातील वस्तूंचीही मागणी केली जाऊ शकते.
घटना: हे कलम स्पष्टपणे बँकर्सच्या वहीवरील पुरावे (इतर कायद्यांद्वारे नियंत्रित) आणि टपाल प्रशासनाच्या ताब्यातील वस्तू यांना वगळते.