Skip to content
सं Samvidhan

The Constitution of India

अनुच्छेद 66

उपराष्ट्रपतीची निवडणूक

उपराष्ट्रपतीची निवडणूक.—(1) उपराष्ट्रपती, एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार 1[संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्य मिळून बनलेल्या निर्वाचकगणाच्या सदस्यांकडून निवडला जाईल] आणि अशा निवडणुकीतील मतदान गुप्त मतदान पद्धतीने होईल. (2) उपराष्ट्रपती, संसदेच्या कोणत्याही सभागृहाचा किंवा कोणत्याही राज्याच्या विधानमंडळाच्या सभागृहाचा सदस्य असणार नाही आणि संसदेच्या कोणत्याही सभागृहाचा किंवा कोणत्याही राज्याच्या विधानमंडळाच्या सभागृहाचा सदस्य, उपराष्ट्रपती म्हणून निवडून आला तर, तो उपराष्ट्रपती म्हणून आपले पद ग्रहण करील त्या दिनांकास त्याने त्या सभागृहातील आपली जागा रिक्त केली असल्याचे मानण्यात येईल. (3) कोणतीही व्यक्ती,— (क) भारताची नागरिक ; (ख) पस्तीस वर्षे पूर्ण वयाची ; आणि (ग) राज्यसभेची सदस्य म्हणून निवडून येण्यास अर्हताप्राप्त, असल्याखेरीज उप राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीस पात्र असणार नाही. 25 (4) एखादी व्यक्ती, भारत सरकारच्या किंवा कोणत्याही राज्य शासनाच्या नियंत्रणाखालील अथवा उक्त सरकारांपैकी कोणाच्याही नियंत्रणाधीन असलेल्या कोणत्याही स्थानिक किंवा अन्य प्राधिकरणाच्या नियंत्रणाखालील कोणतेही लाभपद धारण करत असेल तर, ती उपराष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीस पात्र असणार नाही. स्पष्टीकरण.—या अनुच्छेदाच्या प्रयोजनांकरता, केवळ एखादी व्यक्ती ही, संघराज्याचा राष्ट्रपती किंवा उपराष्ट्रपती अथवा कोणत्याही राज्याचा राज्यपाल 1[* * *] आहे अथवा संघराज्याचा किंवा कोणत्याही राज्याचा मंत्री आहे, एवढ्याच कारणाने ती एखादे लाभपद धारण करते, असे मानले जाणार नाही.

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

घटनाकारांनी उपराष्ट्रपतीची निवड राज्यांऐवजी राष्ट्रीय संसदेकडून व्हावी असे ठरवले, कारण हे पद मुख्यत्वे राज्यसभेचे अध्यक्षस्थान सांभाळणे आणि राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत त्यांची जबाबदारी निभावणे यांच्याशी निगडित आहे. पात्रता व ‘नफा देणारे पद’ याबाबतचे नियम राष्ट्रपती व राज्यसभा सदस्यांसारखे ठेवून, चालू विधिमंडळीनिर्वहनापासून व कार्यकारिणीच्या प्रभावापासून स्वायत्तता सुनिश्चित केली आहे; तर स्पष्टीकरणाद्वारे काही घटनात्मक पदे वगळली असून, उदाहरणार्थ, विद्यमान उपराष्ट्रपती किंवा राज्यपाल यांना संबंधित उच्च पदांसाठी विचारात घेण्यास प्रतिबंध राहत नाही.

सामान्य गृहितके
  • धरण: उपराष्ट्रपतीची निवड राष्ट्रपतीप्रमाणेच त्याच निवडमंडळाकडून होते, ज्यात राज्यांचे आमदारही सहभागी असतात.

    घटना: उपराष्ट्रपतीसाठी केवळ संसद सदस्य (लोकसभा व राज्यसभा) मतदान करतात; राष्ट्रपतीच्या निवडणुकीप्रमाणे राज्यांचे आमदार येथे सहभागी होत नाहीत.

  • धरण: राज्यपाल किंवा विद्यमान मंत्री उपराष्ट्रपती होऊ शकत नाहीत, कारण ते सरकारी पदावर असतात.

    घटना: कलम 66 मधील स्पष्टीकरणात राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, राज्यपाल आणि मंत्री ही पदे अपात्रता आणणाऱ्या ‘नफा देणाऱ्या पदां’मध्ये मोजू नयेत, असे विशेषतः नमूद केले आहे.