Skip to content
सं Samvidhan

The Constitution of India

अनुच्छेद 65

राष्ट्रपतीचे पद निमित्तवशात् रिक्त होईल त्या त्या प्रसंगी उपराष्ट्रपतीने राष्ट्रपती म्हणून कार्य करणे अथवा राष्ट्रपतीच्या अनुपस्थितीत त्याची कार्ये पार पाडणे

राष्ट्रपतीचे पद निमित्तवशात् रिक्त होईल त्या त्या प्रसंगी उपराष्ट्रपतीने राष्ट्रपती म्हणून कार्य करणे अथवा राष्ट्रपतीच्या अनुपस्थितीत त्याची कार्ये पार पाडणे.—(1) राष्ट्रपतीचा मृत्यू झाला, त्याने राजीनामा दिला किंवा त्यास पदावरून दूर केले गेले या कारणामुळे किंवा अन्यथा त्याचे पद केव्हाही रिक्त झाल्यास, असे रिक्त पद भरण्याबाबत या प्रकरणात असलेल्या तरतुदींनुसार निवडून आलेला नवीन राष्ट्रपती आपले पद ग्रहण करील त्या दिनांकापर्यंत उपराष्ट्रपती हा राष्ट्रपती म्हणून कार्य करील. (2) जेव्हा अनुपस्थिती, आजार किंवा अन्य कोणतेही कारण यामुळे राष्ट्रपती आपली कार्ये पार पाडण्यास असमर्थ असेल तेव्हा, राष्ट्रपती आपला कार्यभार पुन्हा हाती घेईल त्या दिनांकापर्यंत उपराष्ट्रपती त्याची कार्ये पार पाडील. (3) उपराष्ट्रपती, ज्यावेळी अशा प्रकारे राष्ट्रपती म्हणून कार्य करीत असेल किंवा त्याची कार्ये पार पाडत असेल त्या अवधीत व त्या अवधीच्या संबंधात, त्यास राष्ट्रपतीचे सर्व अधिकार व उन्मुक्ती असतील व संसद कायद्याद्वारे निर्धारित करील अशा वित्तलब्धी, भत्ते व विशेषाधिकार यांना आणि जोपर्यंत त्या संबंधात याप्रमाणे तरतूद करण्यात येत नाही तोपर्यंत, दुसऱ्या अनुसूचीत विनिर्दिष्ट केल्याप्रमाणे वित्तलब्धी, भत्ते व विशेषाधिकार यांना, तो हक्कदार असेल.

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

भारताच्या संविधान-निर्मात्यांनी देशाच्या सर्वोच्च पदावर कधीही पोकळी निर्माण होऊ नये याची खबरदारी घेतली. राष्ट्रपती हे औपचारिक व संविधानिक राष्ट्रप्रमुख असून अनेक अधिकृत कृत्यांसाठी त्यांची स्वाक्षरी व मान्यता आवश्यक असते; त्यामुळे पद रिक्त राहिल्यास कारभार बिघडू शकतो. कलम 65 ने संसदीय लोकशाहीच्या तत्त्वांवर आधार घेत सातत्य सुनिश्चित केले आहे: उपराष्ट्रपती—जे आधीच संसदेद्वारे निवडले गेलेले असून संविधानिक प्रक्रिया समजतात—यांना आपोआप प्रतिनिधी म्हणून पुढे करणे, मग रिक्तता कायम स्वरूपाची असो (मृत्यू, राजीनामा, पदच्युती) किंवा तात्पुरती (आजारपण, परदेश प्रवास किंवा इतर असमर्थता).

सामान्य गृहितके
  • धरण: उपराष्ट्रपती कलम 65 अंतर्गत कार्य करताना कायमचे राष्ट्रपती होतात.

    घटना: उपराष्ट्रपती केवळ तात्पुरतेच काम पाहतात—किंवा राष्ट्रपती बरे होऊन/परत येईपर्यंत, किंवा नवा राष्ट्रपती संविधानात ठरलेल्या काळात योग्यरीत्या निवडला जाईपर्यंत.

  • धरण: उपराष्ट्रपती राष्ट्रपती म्हणून काम करत असताना त्यांचे अधिकार कमी असतात.

    घटना: कलम 65(3) स्पष्ट करते की या कालावधीत उपराष्ट्रपतींना राष्ट्रपतींचे सर्व अधिकार, अबाध्यता (immunities) आणि सवलती मिळतात.