The Constitution of India
अनुच्छेद 364
मोठी बंदरे व विमानतळ यासंबंधी विशेष तरतुदी
मोठी बंदरे व विमानतळ यासंबंधी विशेष तरतुदी.—(1) या संविधानात काहीही असले तरी, राष्ट्रपती जाहीर अधिसूचनेद्वारे असा निदेश देऊ शकेल की, अधिसूचनेत विनिर्दिष्ट करण्यात येईल अशा दिनांकास व तेव्हापासून— (क) संसदेने किंवा राज्य विधानमंडळाने केलेला कोणताही कायदा, एखादे मोठे बंदर किंवा विमानतळ यांना लागू होणार नाही अथवा त्या अधिसूचनेत विनिर्दिष्ट करण्यात येतील अशा अपवादांसह किंवा फेरबदलांसह त्यांना लागू होईल ; अथवा (ख) एखादा विद्यमान कायदा हा, एखादे मोठे बंदर किंवा विमानतळ यांच्या बाबतीत उक्त दिनांकापूर्वी केलेल्या किंवा करण्याचे वर्जिलेल्या गोष्टी खेरीजकरून एरव्ही, अंमलात असण्याचे बंद होईल, अथवा अशा बंदराला किंवा विमानतळाला लागू होताना, अधिसूचनेत विनिर्दिष्ट करण्यात येतील अशा अपवादांसह किंवा फेरबदलांसह अंमलात येईल. (2) या अनुच्छेदातील,— (क) “मोठे बंदर” याचा अर्थ, संसदेने केलेल्या कोणत्याही कायद्याद्वारे किंवा कोणत्याही विद्यमान कायद्याद्वारे किंवा तद्न्वये मोठे बंदर म्हणून घोषित केलेले बंदर, असा आहे आणि त्या त्या वेळी अशा बंदराच्या सीमांमध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व क्षेत्रांचा त्यात समावेश आहे ; (ख) “विमानतळ” याचा अर्थ, हवाईमार्ग, विमाने व विमानचालन यासंबंधीच्या अधिनियमितींच्या प्रयोजनार्थ व्याख्या केल्याप्रमाणे विमानतळ, असा आहे.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
प्रमुख बंदरे व विमानतळे ही अत्यावश्यक राष्ट्रीय पायाभूत सुविधा आहेत; त्यांना अनेकदा केंद्र व राज्यांच्या आच्छादित कायद्यांच्या तुकड्या‑तुकड्यांऐवजी एकसंध, तज्ज्ञनिष्ठ नियमनाची गरज असते. कलम 364 राष्ट्रपतींना अधिसूचनेद्वारे एखाद्या ठिकाणी विशिष्ट कायद्यांचा लागू होणारा परिणाम बंद/बदल करण्याचे अचूक साधन देते, आणि प्रत्येक वेळी घटनादुरुस्तीची गरज पडत नाही. हे संस्थापकांचे आकलन दर्शवते की बंदरे व विमानतळे राष्ट्रीय आर्थिक व रणनीतिक कार्ये बजावतात, ज्यांना लवचिक, केंद्रसमन्वित कायदेशीर हाताळणी आवश्यक असते.
सामान्य गृहितके
धरण: राष्ट्रपती कलम 364 चा वापर करून बंदरे व विमानतळांना स्वतः घटनेच्या तरतुदींपासून सूट देऊ शकतात.
घटना: कलम 364 फक्त साधारण कायदे (संसद, राज्य विधिमंडळे किंवा पूर्वप्रचलित कायदे) प्रमुख बंदरे व विमानतळांवर कसे लागू पडतील याचे बदल/मर्यादा घालण्याची मुभा देतो—घटनात्मक तरतुदींना तो हात घालत नाही.
धरण: कोणतेही बंदर किंवा विमानतळ कलम 364 च्या कक्षेत येते.
घटना: हे कलम विशिष्टपणे फक्त ‘प्रमुख बंदरे’ (कायद्याने जशी घोषित केली आहेत) आणि ‘विमानतळे (aerodromes)’ (विमानचालन कायद्यांमध्ये जशी व्याख्या आहे) यांनाच लागू होते; प्रत्येक बंदर किंवा धावपट्टीला नाही.