The Constitution of India
अनुच्छेद 243P
व्याख्या
व्याख्या.—या भागात, संदर्भानुसार अन्यथा आवश्यक नसेल तर,— (क) “समिती” याचा अर्थ, अनुच्छेद 243ध अन्वये घटित केलेली समिती, असा आहे ; (ख) “जिल्हा” याचा अर्थ, एखाद्या राज्यातील जिल्हा, असा आहे ; (ग) “महानगर क्षेत्र” याचा अर्थ, या भागाच्या प्रयोजनासाठी महानगर क्षेत्र म्हणून जाहीर अधिसूचनेद्वारे राज्यपालाने विनिर्दिष्ट केलेले दहा लाख किंवा त्याहून अधिक लोकसंख्या असलेले, एक किंवा अधिक जिल्हे समाविष्ट असलेले आणि दोन किंवा अधिक नगरपालिका किंवा पंचायती किंवा इतर लगतचे क्षेत्र मिळून बनलेले क्षेत्र, असा आहे ; (घ) “नगरपालिका क्षेत्र” याचा अर्थ, राज्यपालाने अधिसूचित केले असेल असे एखाद्या नगरपालिकेचे प्रादेशिक क्षेत्र, असा आहे ; (ङ) “नगरपालिका” याचा अर्थ, अनुच्छेद 243थ अन्वये घटित केलेली स्वराज्य संस्था, असा आहे ; (च) “पंचायत” याचा अर्थ, अनुच्छेद 243ख अन्वये घटित केलेली पंचायत, असा आहे ; (छ) “लोकसंख्या” याचा अर्थ, जिची संबद्ध आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली असेल अशा लगतपूर्वीच्या जनगणनेद्वारे निश्चित केलेली लोकसंख्या, असा आहे.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
1992 मधील 74वा घटनादुरुस्ती विधेयकाद्वारे राज्यघटनेत समाविष्ट केलेल्या भाग IXA ने शहरी स्थानिक स्वराज्य (नगरपालिका) यासाठी संविधानिक चौकट निर्माण केली. या भागात ‘महानगर क्षेत्र’, ‘नगरपालिका क्षेत्र’ अशा तांत्रिक संज्ञांचा वारंवार वापर होतो म्हणूनच कलम 243P अंतर्भूत करून त्या संज्ञांना अचूक व एकसंध अर्थ निश्चित करण्यात आला, जेणेकरून भिन्न राज्यांमध्ये शहरी कारभाराच्या रचनांची ओळख, वर्गीकरण व प्रशासकीय अंमलबजावणी यांत संदिग्धता राहू नये.
सामान्य गृहितके
धरण: ‘महानगर क्षेत्र’ म्हणजे कुठलेही मोठे शहर असेच नसते.
घटना: कलम 243P(क) नुसार, ‘महानगर क्षेत्र’ म्हणजे 10 लाख किंवा त्याहून अधिक लोकसंख्या असलेला असा परिसर जो दोन किंवा अधिक नगरपालिका, पंचायती किंवा सलग जोडलेल्या क्षेत्रांचा एकत्रित भाग असतो, आणि राज्यपालांनी अधिकृतरीत्या तशी अधिसूचना काढल्यानंतरच तो ‘महानगर क्षेत्र’ ठरतो.
धरण: ‘लोकसंख्या’ म्हणजे सध्या क्षणाक्षणाला मोजलेली प्रत्यक्ष संख्या, असा अर्थ नाही.
घटना: कलम 243P(ग) नुसार ‘लोकसंख्या’ ही सर्वात अलीकडे प्रकाशित झालेल्या जनगणनेतील आकडेवारीवर आधारित असते; ती प्रत्यक्ष-वेळेतील किंवा अंदाजित माहिती नसते.