Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023
कलम 171
Undue influence at elections
(1) Whoever voluntarily interferes or attempts to interfere with the free exercise of any electoral right commits the offence of undue influence at an election.
(2) Without prejudice to the generality of the provisions of sub-section (1), whoever—
(a) threatens any candidate or voter, or any person in whom a candidate or voter is interested, with injury of any kind; or
(b) induces or attempts to induce a candidate or voter to believe that he or any person in whom he is interested will become or will be rendered an object of Divine displeasure or of spiritual censure, shall be deemed to interfere with the free exercise of the electoral right of such candidate or voter, within the meaning of sub-section (1).
(3) A declaration of public policy or a promise of public action or the mere exercise or a legal right without intent to interfere with an electoral right, shall not be deemed to be interference within the meaning of this section.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
मुक्त व निष्पक्ष निवडणुका तेव्हाच शक्य होतात जेव्हा मतदार व उमेदवार भीती किंवा दडपशाहीशिवाय स्वतःच्या विवेकाने वागतात. ही तरतूद वसाहतकालीन निवडणूक-गुन्ह्यांपासून (मूळ: Indian Penal Code, 1860 मधील Section 171C) आलेली असून मालक, जमीनदार किंवा धार्मिक नेते शारीरिक, सामाजिक किंवा आध्यात्मिक धमक्या देऊन मतदानावर नियंत्रण आणू नयेत यासाठी आहे. ही Representation of the People Act, 1951 यांच्या जोडीने कार्य करते; त्या कायद्यात ‘अनुचित प्रभाव’ ही भ्रष्ट आचरणाची श्रेणी मानली जाते व निवडणूक अमान्य ठरवू शकते.
न्यायालये याला कशी वाचतात
या तरतुदीचे आणि Representation of the People Act, 1951 अंतर्गत असलेल्या नागरी समकक्ष तरतुदीचे (अनुचित प्रभाव या भ्रष्ट आचरणाचे) अर्थ लावताना न्यायालयांनी ‘निवडणुकीचा अधिकार मुक्तपणे वापरणे’ याचा व्यापक अर्थ घेतला आहे—ज्यामध्ये केवळ मतदान करणे नव्हे तर कसे मतदान करायचे, उमेदवारी द्यायची की नाही, प्रचार करायचा की नाही यावरील स्वातंत्र्य अंतर्भूत आहे. न्यायाधीशांनी अशा खटल्यांमध्येही विचार केला आहे जिथे धार्मिक अधिकाऱ्यांनी बहिष्कार किंवा आध्यात्मिक दंडाची धमकी दिली; अशा धमक्या ‘अनुचित प्रभाव’ ठरू शकतात असे मानले गेले, तर उपधारा (3) अंतर्गत संरक्षित असलेल्या प्रामाणिक अंत:करणाला केलेले आवाहन किंवा धोरण-विचारांची चर्चा यांपासून त्यांनी भेद केला आहे.
सामान्य गृहितके
धरण: फक्त शारीरिक हिंसेच्या धमक्या दिल्या तरच ‘अनुचित प्रभाव’ ठरतो.
घटना: कायद्यात ‘दैवी अप्रसन्नता’ किंवा आध्यात्मिक शिक्षेच्या धमक्या, तसेच कोणत्याही प्रकारच्या इजेच्या धमक्या—केवळ शारीरिक हिंसा नव्हे—या सर्वांचा समावेश आहे.
धरण: ‘रस्ते किंवा शाळा बांधू’ अशी निवडून आल्यावर दिलेली आश्वासने देणे हे बेकायदेशीर ‘प्रलोभन’ आहे.
घटना: उपधारा (3) स्पष्ट करते की सार्वजनिक धोरणाच्या खऱ्या घोषणा किंवा सार्वजनिक कृतीची खरी आश्वासने—दडपशाहीचा हेतू नसल्यास—‘अनुचित प्रभाव’ मानल्या जात नाहीत.
धरण: ही तरतूद फक्त मतदारांचे संरक्षण करते, उमेदवारांचे नाही.
घटना: कायदा स्पष्टपणे उमेदवार व मतदार दोघांचे, आणि त्यांच्याशी संबंधित लोकांचेही, धमक्या किंवा दडपशाहीपासून संरक्षण करतो.