The Constitution of India
अनुच्छेद 243
व्याख्या
व्याख्या.—या भागात, संदर्भानुसार अन्यथा आवश्यक नसेल तर,— (क) “ जिल्हा ” याचा अर्थ, एखाद्या राज्यातील जिल्हा, असा आहे ; (ख) “ ग्राम सभा ” याचा अर्थ, ग्राम पातळीवरील पंचायत क्षेत्रांमध्ये समाविष्ट असलेल्या एखाद्या गावाशी संबंधित असणाऱ्या मतदार याद्यांमध्ये नावे नोंदविलेल्या व्यक्तींचा मिळून बनलेला निकाय, असा आहे ; (ग) “ मधली पातळी ” याचा अर्थ, एखाद्या राज्याच्या राज्यपालाने, या भागाच्या प्रयोजनांसाठी मधली पातळी म्हणून जाहीर अधिसूचनेद्वारे विनिर्दिष्ट केलेली, ग्राम व जिल्हा पातळी यांमधील पातळी, असा आहे ; (घ) “ पंचायत ” याचा अर्थ, ग्रामीण क्षेत्रांसाठी, अनुच्छेद 243ख अन्वये घटित केलेली स्वराज्य संस्था (मग तिला कोणत्याही नावाने संबोधण्यात येवो), असा आहे ; (ङ) “ पंचायत क्षेत्र ” याचा अर्थ, एखाद्या पंचायतीचे प्रादेशिक क्षेत्र, असा आहे; (च) “ लोकसंख्या ” याचा अर्थ, जिची संबद्ध आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली असेल अशा लगतपूर्वीच्या जनगणनेद्वारे निश्चित केलेली लोकसंख्या, असा आहे ; (छ) “ ग्राम ” याचा अर्थ, राज्यपालाने, या भागाच्या प्रयोजनांसाठी ग्राम असल्याचे जाहीर अधिसूचनेद्वारे विनिर्दिष्ट केलेले एखादे ग्राम, असा आहे आणि यात अशा प्रकारे विनिर्दिष्ट केलेल्या ग्रामांच्या गटाचा समावेश होतो.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
संविधानाचा भाग IX, जो 1992 मधील 73वा घटनादुरुस्ती कायदा (73rd Amendment) द्वारे जोडला गेला, याने भारतभर ग्रामीण स्थानिक स्वशासनासाठी (पंचायतराज) एकसमान घटनात्मक चौकट निर्माण केली. कारण राज्ये गाव, ब्लॉक आणि जिल्हा यांसाठी वेगवेगळ्या स्थानिक संज्ञा व प्रशासकीय रचना वापरतात, म्हणून कलम 243 मध्ये सामान्य व्याख्या दिल्या आहेत, जेणेकरून भाग IX मध्ये पुढे वापरलेल्या संज्ञा—पंचायत, ग्रामसभा, गाव, मध्यम स्तर इत्यादी—एकसारख्याच प्रकारे लागू पडतील; तसेच प्रत्येक राज्याच्या परिस्थितीनुसार गावांची व मध्यम स्तराच्या घटकांची विशिष्ट सीमा राज्यपाल अधिसूचनेने निश्चित करू शकतील.
सामान्य गृहितके
धरण: या कलमानुसार ‘गाव’ म्हणजे माणसे ज्या ठिकाणाला गाव म्हणतात ते कोणतेही ठिकाण.—असे नाही.
घटना: कायद्याच्या दृष्टीने ‘गाव’ फक्त तेच क्षेत्र असते जे राज्यपाल पंचायतीच्या उद्देशासाठी अधिकृतपणे अधिसूचनेने गाव म्हणून घोषित करतात—ते एकत्र केलेल्या अनेक गावांचा समूहही असू शकतो.
धरण: ग्रामसभा आणि पंचायत यांचा अर्थ एकच आहे.—असे नाही.
घटना: ग्रामसभा म्हणजे एखाद्या गावातील सर्व नोंदणीकृत मतदार; तर पंचायत ही निवडून आलेली स्वशासन संस्था—म्हणजे दोन वेगवेगळ्या बाबी—आणि दोन्हीची स्वतंत्रपणे व्याख्या केलेली आहे.