कलम 299

या तरतुदीत मनुष्यवधाशी संबंधित गुन्ह्यांची पायाभरणी केली आहे: येथे ‘दोषपात्र मनुष्यवध’ ही व्यापक श्रेणी निश्चित केली जाते आणि नंतर ती ‘खून’ (अधिक गंभीर प्रकार) आणि ‘खून न ठरणारा दोषपात्र मनुष्यवध’ (कमी गंभीर प्रकार) अशा दोन प्रकारांत विभागली जाते; विभाजनाचे निकष म्हणजे उद्देश किंवा जाणीवेची तीव्रता. ही व्याख्या अचूक समजणे आवश्यक आहे, कारण प्रत्येक मनुष्यवध प्रकरणाची सुरुवातच इथपासून होते—घटनेची तथ्ये या व्याख्येत मावतात का हे तपासून. Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 अंतर्गतही हा गुन्हा पुन्हा क्रमांकित कलमाखाली कायम आहे आणि खून/दोषपात्र-मनुष्यवध यांतील भेद मुळात तसाच राखला आहे.

ही तरतूद समजावण्यासाठी न्यायालयांनी अनेक वर्षांपासून एक ठरावीक उदाहरण दिले आहे: एखाद्याने काठीने दुसऱ्याला देहाच्या जिवावर बेतणाऱ्या भागावर नव्हे तर इतर भागावर मारले, आणि त्याला मृत्यू संभव आहे अशी जाणीव किंवा ठार मारण्याचा उद्देश नव्हता, तर फक्त त्या मारामुळे प्रत्यक्षात मृत्यू झाला आणि मृत्यूची शक्यता असल्याची काही जाणीव/उद्देश दाखवता आला तरच ‘दोषपात्र मनुष्यवध’ ठरू शकतो; ज्या कृतीतून मृत्यू होणे मुळीच संभव नव्हते, तेथे ‘दोषपात्र मनुष्यवध’ सिद्ध होणार नाही, तर केवळ ‘इजा करणे’सारखा कमी गंभीर गुन्हा ठरू शकतो. केवळ मृत्यू घडवणे आणि ‘दोषपात्र मनुष्यवध’ यात उद्देश किंवा जाणीवेवर आधारित हा भेदच अपघात आणि गुन्हा यांना वेगळे करण्याचे केंद्रबिंदू ठरले आहे.

• धरण: केवळ प्रत्यक्ष ठार मारण्याचा उद्देश असला तरच मृत्यू हा गुन्हा ठरतो.

  घटना: या कलमात अशाही प्रसंगांचा समावेश आहे, जेथे व्यक्तीने मृत्यू संभवेल अशी गंभीर दुखापत करण्याचा उद्देश ठेवला होता, किंवा ठार मारायची इच्छा नसतानाही आपल्या कृतीमुळे मृत्यू संभव आहे, ही केवळ जाणीव होती.

  सामायिक करा