Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023
कलम 164
Right of adverse party as to writing used to refresh memory
Any writing referred to under the provisions of the two last preceding sections shall be produced and shown to the adverse party if he requires it; such party may, if he pleases, cross-examine the witness thereupon.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
कधी कधी साक्ष देताना साक्षीदारांना आठवण ताजी करण्यासाठी टिपणे, दिनदर्शिका नोंदी किंवा अभिलेख बघण्याची परवानगी असते. हा तरतूद न्याय्यतेसाठी आहे: जर एका बाजूला साक्षीदाराची स्मरणशक्ती जागवण्यासाठी एखाद्या दस्तऐवजाचा लाभ घ्यायचा असेल, तर दुसऱ्या बाजूला त्याबद्दल अंधारात ठेवले जाऊ नये. पारदर्शकता आणि साक्षेची विश्वसनीयता तपासण्याचा हक्क हा न्याय्य खटल्याचा गाभा आहे; म्हणून विरोधी पक्षाला त्या लेखनकागदाचे अवलोकन करून त्यातील मजकूर, अचूकता किंवा उगम यांवर साक्षीदाराला आव्हान देण्याचा अधिकार मिळतो.
न्यायालये याला कशी वाचतात
पूर्वीच्या तरतुदीनुसार (Indian Evidence Act, 1872 मधील Section 161), भारतीय न्यायालयांनी सातत्याने ठरवले की अशा लेखनकागदांचे अवलोकन करणे व त्यावर प्रतिपरीक्षा करणे हा फक्त न्यायालयीन सौजन्य नसून विरोधी पक्षाचा महत्त्वाचा अधिकार आहे, कारण यातून साक्षीदार खरोखर स्वतःची आठवण ताजी करतो आहे की इतरांच्या कथनावर अयोग्यरीत्या अवलंबून आहे, हे तपासता येते. न्यायालयांनी हेही अधोरेखित केले आहे की हा हक्क नाकारणे न्याय्य खटल्यास बाधा आणू शकते; तथापि प्रतिपरीक्षेचा व्याप्ती सामान्यतः त्या भागांपुरताच मर्यादित असतो जे भाग प्रत्यक्ष आठवण ताजी करण्यासाठी वापरले गेले आहेत.
सामान्य गृहितके
धरण: फक्त न्यायाधीशालाच साक्षीदाराने वापरलेले लेखन पाहता येते.
घटना: विरोधी पक्षाने मागितल्यास त्यांनाही ते लेखन पाहण्याचा अधिकार आहे आणि ते त्याबद्दल साक्षीदाराला प्रश्न विचारू शकतात.
धरण: दस्तऐवज पाहिल्यावर विरोधी पक्षाला साक्षीदाराची कोणत्याही विषयावर प्रतिपरीक्षा करता येते.
घटना: न्यायालयांनी साधारणतः हा हक्क फक्त आठवण ताजी करण्यासाठी वापरलेल्या लेखनाबद्दलच्या प्रश्नांपुरताच मर्यादित मानला आहे; असंबद्ध विषयांवरील उघड्या शेवटाची प्रतिपरीक्षा म्हणून तो समजला जात नाही.