हा कायदा तुम्हाला फक्त स्वसंरक्षणाचा दावा केला की कोणालाही इजा करण्याची मोकळीक देतो.

न्यायालये याची मागणी करतात की धोका अतिशय टोकाचा (मृत्यूचा धोका) होता आणि बघ्यांना इजा होणार नाही अशा रीतीने स्वतःचे संरक्षण करण्याचा खरोखरच अधिक सुरक्षित मार्ग उपलब्ध नव्हता, याचे ठोस पुरावे असावेत.

हे फक्त हल्लेखोरांच्या बळींनाच संरक्षण देते, निरपराध तृतीय व्यक्तींना नाही.

ही तरतूद विशेषतः त्या प्रतिरक्षकाचे संरक्षण करते, जो प्राणघातक हल्ल्याविरुद्ध कायदेशीररीत्या बचाव करताना, नकळत एखाद्या निरपराध बघ्याला इजा करतो.

Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023

कलम 44

Right of private defence against deadly assault when there is risk of harm to innocent person

If in the exercise of the right of private defence against an assault which reasonably causes the apprehension of death, the defender be so situated that he cannot effectually exercise that right without risk of harm to an innocent person, his right of private defence extends to the running of that risk. Illustration. A is attacked by a mob who attempt to murder him. He cannot effectually exercise his right of private defence without firing on the mob, and he cannot fire without risk of harming young children who are mingled with the mob. A commits no offence if by so firing he harms any of the children.§

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

ही तरतूद जुन्या Indian Penal Code (Section 106) मधील नियमाचा पुढील विस्तार आहे, ज्यात वास्तवातील आणीबाणीच्या प्रसंगी निर्दोष, शंभर टक्के निर्विघ्न स्वसंरक्षण शक्य नसते हे मान्य केले गेले होते. इतिहासात विधिमंडळांनी ओळखले होते की जीवावर बेतलेल्या गोंधळाच्या प्रसंगांत—उदा. शस्त्रधारी जमावाने वेढणे—हल्लेखोर आणि बघ्यांमध्ये नेहमीच अचूक फरक करणे शक्य नसते. अशा वेळी खासगी संरक्षणाचा हक्क नाकारणे म्हणजे व्यक्तीला कायदेशीरदृष्ट्या अशक्य द्विधेत टाकणे—मारले जाणे किंवा स्वतःचे प्राण वाचवल्याबद्दल शिक्षा होणे. म्हणूनच, धोका आणि बचावात्मक प्रतिसाद हे समप्रमाणात व आवश्यक असतील तर, निरपराध लोक अपघाताने कचाट्यात सापडले तरी, खरी आणीबाणी असल्यास कायदा संरक्षण देतो.

न्यायालये याला कशी वाचतात

भारतीय न्यायालयांनी, याच मजकूराच्या आधीच्या तरतुदीचे (IPC Section 106) अर्थ लावताना, हा अपवाद केवळ मृत्यूची भीती असलेल्या टोकाच्या परिस्थितींनाच लागू होतो, किरकोळ झटापटींना नव्हे, असे अधोरेखित केले आहे; आणि प्रतिरक्षकाने खरोखरच अधिक सुरक्षित पर्याय उपलब्ध नव्हता हे दाखवणे आवश्यक आहे. न्यायालयांनी आवश्यकता आणि समप्रमाणता यांवर भर दिला आहे—जर एखाद्या व्यक्तीला इतरांना धोक्यात न घालता स्वतःचे संरक्षण करता आले असते, तर हा अपवाद लागू होत नाही. बेफिकीर वर्तनासाठी आडोसा म्हणून गैरवापर टाळण्यासाठी ही तरतूद संकुचित अर्थाने वाचली गेली आहे.

सामान्य गृहितके

धरण: हा कायदा तुम्हाला फक्त स्वसंरक्षणाचा दावा केला की कोणालाही इजा करण्याची मोकळीक देतो.
घटना: न्यायालये याची मागणी करतात की धोका अतिशय टोकाचा (मृत्यूचा धोका) होता आणि बघ्यांना इजा होणार नाही अशा रीतीने स्वतःचे संरक्षण करण्याचा खरोखरच अधिक सुरक्षित मार्ग उपलब्ध नव्हता, याचे ठोस पुरावे असावेत.
धरण: हे फक्त हल्लेखोरांच्या बळींनाच संरक्षण देते, निरपराध तृतीय व्यक्तींना नाही.
घटना: ही तरतूद विशेषतः त्या प्रतिरक्षकाचे संरक्षण करते, जो प्राणघातक हल्ल्याविरुद्ध कायदेशीररीत्या बचाव करताना, नकळत एखाद्या निरपराध बघ्याला इजा करतो.