कोणतीही ऐकीव अफवा किंवा वैयक्तिक मत वापरून साक्षीदाराची विश्वासार्हता डागाळता येते.

कायद्यानं फक्त ठराविक पद्धती मान्य केल्या आहेत: साक्षीदाराला खरोखरी ओळखणाऱ्या लोकांची साक्ष, लाचखोरी/भ्रष्ट लाभ याचे पुरावे, किंवा आधीच्या विसंगत विधानांचे पुरावे—उगीचच्या अफवा नव्हेत.

जर एखादा साक्षीदार उलट तपासणीत दुसरा साक्षीदार अविश्वसनीय का आहे हे स्पष्ट करतो, तर त्या स्पष्टीकरणाचेच खरे-खोटे या खटल्यात स्वतंत्र पुराव्याने सिद्ध केले पाहिजे.

स्पष्टीकरण म्हणते की अशी उत्तरे त्या खटल्यात खोडता येत नाहीत; मात्र एखादे उत्तर खोटे ठरल्यास नंतर खोटी साक्ष दिल्याचा स्वतंत्र गुन्हा लावला जाऊ शकतो.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

कलम 158

Impeaching credit of witness

The credit of a witness may be impeached in the following ways by the adverse party, or, with the consent of the Court, by the party who calls him—§

(a) by the evidence of persons who testify that they, from their knowledge of the witness, believe him to be unworthy of credit;§

(b) by proof that the witness has been bribed, or has accepted the offer of a bribe, or has received any other corrupt inducement to give his evidence;§

(c) by proof of former statements inconsistent with any part of his evidence which is liable to be contradicted. Explanation.—A witness declaring another witness to be unworthy of credit may not, upon his examination-in-chief, give reasons for his belief, but he may be asked his reasons in cross-examination, and the answers which he gives cannot be contradicted, though, if they are false, he may afterwards be charged with giving false evidence. Illustrations.§

(a) A sues B for the price of goods sold and delivered to B. C says that he delivered the goods to B. Evidence is offered to show that, on a previous occasion, he said that he had not delivered goods to B. The evidence is admissible.§

(b) A is accused of the murder of B. C says that B, when dying, declared that A had given B the wound of which he died. Evidence is offered to show that, on a previous occasion, C said that B, when dying, did not declare that A had given B the wound of which he died. The evidence is admissible.§

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

न्यायालये साक्षीदारांच्या साक्षीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असतात; म्हणूनच कायद्याला सत्यता तपासण्यासाठी न्याय्य व संरचित मार्ग हवा. ही तरतूद (जुना Indian Evidence Act, 1872 मधील Section 155 येथून पुढे आणलेली) विशिष्ट व बंद यादी देते—वाईट प्रतिमा, भ्रष्ट आचरण, किंवा स्व-विरोधाभास—ज्यामुळे विश्वासार्हतेवरील हल्ले तत्त्वनिष्ठ राहतात आणि अनाठायी चारित्र्यहनन किंवा असंबद्ध चिखलफेक टळते.

न्यायालये याला कशी वाचतात

मूळ तरतुदीखाली (Evidence Act, 1872, Section 155) न्यायालयांनी सातत्याने ठरवले की साक्षीदाराची ‘क्रेडिट’ कमी करणे हे तो सांगतो त्या तथ्यांना खोडण्यापेक्षा वेगळे असते; आणि आधीची विसंगत विधाने या हेतूसाठी वापरायची असतील तर ती योग्य प्रकारे सिद्ध करून साक्षीदारापुढे ठेवणे आवश्यक आहे. न्यायालयांनी स्पष्टीकरण कठोरपणे वाचले: जो साक्षीदार दुसऱ्याला ‘विश्वासास अयोग्य’ म्हणतो, तो उलट तपासणीशिवाय कारणे स्वयंस्फूर्तीने देऊ शकत नाही; आणि उलट तपासणीत दिलेली ती उत्तरे त्या खटल्यापुरती अंतिम मानली जातात—यामुळे अखंड उपप्रश्नांच्या चौकशीपासून साक्षीदारांचे संरक्षण होते, तरीही खोटे उघड झाल्यास स्वतंत्र खोटी साक्ष (perjury) प्रकरणाची दारं उघडी राहतात.

सामान्य गृहितके

धरण: कोणतीही ऐकीव अफवा किंवा वैयक्तिक मत वापरून साक्षीदाराची विश्वासार्हता डागाळता येते.
घटना: कायद्यानं फक्त ठराविक पद्धती मान्य केल्या आहेत: साक्षीदाराला खरोखरी ओळखणाऱ्या लोकांची साक्ष, लाचखोरी/भ्रष्ट लाभ याचे पुरावे, किंवा आधीच्या विसंगत विधानांचे पुरावे—उगीचच्या अफवा नव्हेत.
धरण: जर एखादा साक्षीदार उलट तपासणीत दुसरा साक्षीदार अविश्वसनीय का आहे हे स्पष्ट करतो, तर त्या स्पष्टीकरणाचेच खरे-खोटे या खटल्यात स्वतंत्र पुराव्याने सिद्ध केले पाहिजे.
घटना: स्पष्टीकरण म्हणते की अशी उत्तरे त्या खटल्यात खोडता येत नाहीत; मात्र एखादे उत्तर खोटे ठरल्यास नंतर खोटी साक्ष दिल्याचा स्वतंत्र गुन्हा लावला जाऊ शकतो.