प्रतिपरीक्षा फक्त मुख्य परीक्षणात जे बोलले गेले त्याचपुरती मर्यादित असते.

कायद्याने स्पष्टपणे मान्य केले आहे की प्रतिपरीक्षा मुख्य परीक्षणात आच्छादित विषयांपलीकडे जाऊ शकते, जोपर्यंत ती सुसंगत तथ्यांशी निगडित आहे.

पुनर्परीक्षा ही वकिलाने आधी विसरलेल्या कोणत्याही नव्या पुराव्याला सादर करण्यासाठी वापरता येते.

पुनर्परीक्षा ही फक्त प्रतिपरीक्षेत उचललेल्या बाबी स्पष्ट करण्यापुरती आहे; नवे विषय मांडायचे असल्यास न्यायालयाची परवानगी आवश्यक असते, आणि परवानगी दिल्यास त्यावर विरोधी पक्षालाही प्रतिपरीक्षेची पुढील संधी मिळते.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

कलम 143

Order of examinations

(1) Witnesses shall be first examined-in-chief, then (if the adverse party so desires) cross-examined, then (if the party calling him so desires) re-examined.§

(2) The examination-in-chief and cross-examination must relate to relevant facts, but the cross-examination need not be confined to the facts to which the witness testified on his examination-in- chief.§

(3) The re-examination shall be directed to the explanation of matters referred to in cross-examination; and, if new matter is, by permission of the Court, introduced in re-examination, the adverse party may further cross-examine upon that matter.§

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

ही तरतूद भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 1872 च्या कलम 138 मधील रचनेचा पुढारलेला अवतार असून, भारतिय साक्ष्य अधिनियम, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023) मध्ये मोठ्या प्रमाणावर जशीच्या तशी टिकून आहे. मुख्य परीक्षण–प्रतिपरीक्षा–पुनर्परीक्षा हा तीन टप्प्यांचा क्रम इंग्लिश कॉमन लॉ (English common law) परंपरेतून आलेल्या विरोधी-पद्धतीच्या खटला प्रक्रियेचा मूलभूत भाग आहे. यामुळे दोन्ही बाजूंना साक्षीदारामार्फत आपापली बाजू सुसंघटित पद्धतीने मांडण्याची आणि दुसऱ्या बाजूची बाजू परखून पाहण्याची न्याय्य संधी मिळते, तसेच प्रक्रियेच्या उशिरा नवे मुद्दे निघाल्यास अनपेक्षितता वा अन्याय टाळण्याचा न्यायालयाला यंत्रणा मिळते.

न्यायालये याला कशी वाचतात

भारतीय न्यायालयांनी, याच आशयाच्या आधीच्या तरतुदीचा (भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 1872 चे कलम 138) अर्थ लावताना, प्रतिपरीक्षा ही साक्षीदाराची विश्वासार्हता तपासण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा हक्क आहे आणि ती मुख्य परीक्षणाच्या चौकटीपलीकडे जाऊ शकते, परंतु तरीही ती प्रकरणास सुसंगत विषयांपुरती असली पाहिजे, असे सातत्याने ठरविले आहे. तसेच न्यायालयांनी हेही अधोरेखित केले आहे की पुनर्परीक्षा ही मुख्य परीक्षणातील उणीवा भरून काढण्याची संधी नाही; ती केवळ प्रतिपरीक्षेत उचललेल्या बाबी स्पष्ट करण्यापुरती आहे, आणि जर खरोखर नवा मुद्दा मांडण्यास परवानगी दिली तर त्यावर पुढील प्रतिपरीक्षेची तरतूद ही सुरक्षितता म्हणून आहे.

सामान्य गृहितके

धरण: प्रतिपरीक्षा फक्त मुख्य परीक्षणात जे बोलले गेले त्याचपुरती मर्यादित असते.
घटना: कायद्याने स्पष्टपणे मान्य केले आहे की प्रतिपरीक्षा मुख्य परीक्षणात आच्छादित विषयांपलीकडे जाऊ शकते, जोपर्यंत ती सुसंगत तथ्यांशी निगडित आहे.
धरण: पुनर्परीक्षा ही वकिलाने आधी विसरलेल्या कोणत्याही नव्या पुराव्याला सादर करण्यासाठी वापरता येते.
घटना: पुनर्परीक्षा ही फक्त प्रतिपरीक्षेत उचललेल्या बाबी स्पष्ट करण्यापुरती आहे; नवे विषय मांडायचे असल्यास न्यायालयाची परवानगी आवश्यक असते, आणि परवानगी दिल्यास त्यावर विरोधी पक्षालाही प्रतिपरीक्षेची पुढील संधी मिळते.