Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023
कलम 125
Witness unable to communicate verbally
A witness who is unable to speak may give his evidence in any other manner in which he can make it intelligible, as by writing or by signs; but such writing must be written and the signs made in open Court and evidence so given shall be deemed to be oral evidence: Provided that if the witness is unable to communicate verbally, the Court shall take the assistance of an interpreter or a special educator in recording the statement, and such statement shall be videographed.
पडताळणी प्रलंबित
हे का आहे
भारतातील पूर्वीच्या साक्ष्य कायद्यात (Indian Evidence Act, 1872 मधील Section 119) बोलू न शकणाऱ्या साक्षीदारांना लेखन किंवा संकेतांद्वारे साक्ष देण्याची मुभा आधीपासूनच होती. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ने हे तत्त्व कायम ठेवले; परंतु एक आधुनिक सुरक्षितता जोडली: जेथे साक्षीदार अजिबात तोंडी संवाद साधू शकत नाही (उदा., काही दिव्यांगता असलेली व्यक्ती), तेथे न्यायालयाने प्रशिक्षित दुभाषे किंवा विशेष शिक्षक (special educator) यांची मदत घेऊन साक्ष नोंदवणे आणि त्याचे व्हिडिओग्राफी करणे बंधनकारक केले. हा बदल दिव्यांग हक्कांविषयी वाढती जाणीव आणि वेगळ्या पद्धतीने संवाद करणाऱ्या साक्षीदारांची साक्ष विश्वासार्ह व पडताळता येईल अशा रीतीने घेण्याची गरज यांचे प्रतिबिंब आहे.
सामान्य गृहितके
धरण: लेखन किंवा संकेतांद्वारे दिलेली साक्ष ही तोंडी साक्षेपेक्षा कमी दर्जाची किंवा कमी विश्वासार्ह मानली जाते.
घटना: कायद्यात अशी साक्ष ‘मौखिक साक्ष मानली जाईल’ असे स्पष्ट केले आहे; म्हणजेच तिला तोंडी साक्षेसारखाच कायदेशीर भार आणि महत्त्व असते.
धरण: बोलून संवाद साधू न शकणाऱ्या साक्षीदारासाठी कोणताही मित्र किंवा नातेवाईक दुभाषा म्हणून काम करू शकतो.
घटना: कायद्यानुसार न्यायालयानेच दुभाषा किंवा विशेष शिक्षक (special educator) नेमणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे अनौपचारिक मदतीऐवजी पात्र आणि प्रशिक्षित सहाय्य उपलब्ध होते.