पोलिस कोणालाही अटक करताना हातकड्या लावू शकतात.

हातकड्या फक्त विशिष्ट गंभीर गुन्हे किंवा पुनरावृत्ती/पळून जाण्याचा धोका असलेल्या आरोपींसाठी, गुन्ह्याचे स्वरूप व गांभीर्य लक्षात घेऊनच वापरता येतात; प्रत्येक अटकेला नियमित पद्धतीने वापरणे मान्य नाही.

महिलांना कधीही रात्री अटक करता येत नाही.

महिलांना सूर्यास्तानंतर ते सूर्योदयापूर्वी फक्त अपवादात्मक परिस्थितीतच अटक करता येते, आणि तेव्हाही महिला अधिकाऱ्याने दंडाधिकाऱ्याची पूर्वलिखित परवानगी घेतल्यावरच.

प्रतिकार करणाऱ्या व्यक्तीस अटक करण्यासाठी पोलिस कोणत्याही पातळीचे बल वापरू शकतात.

अटक घडवून आणण्यासाठी पोलिसांनी केवळ आवश्यक त्या साधनांचा/बलाचा वापर करावा, आणि एखाद्याचा मृत्यु कधीही घडवू नये, जोपर्यंत त्या व्यक्तीवर मृत्यूदंड किंवा जन्मठेपेची शिक्षा होऊ शकणाऱ्या गुन्ह्याचा आरोप नाही.

Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023

कलम 43

Arrest how made

(1) In making an arrest the police officer or other person making the same shall actually touch or confine the body of the person to be arrested, unless there be a submission to the custody by word or action: Provided that where a woman is to be arrested, unless the circumstances indicate to the contrary, her submission to custody on an oral intimation of arrest shall be presumed and, unless the circumstances otherwise require or unless the police officer is a female, the police officer shall not touch the person of the woman for making her arrest.§

(2) If such person forcibly resists the endeavour to arrest him, or attempts to evade the arrest, such police officer or other person may use all means necessary to effect the arrest.§

(3) The police officer may, keeping in view the nature and gravity of the offence, use handcuff while making the arrest of a person or while producing such person before the court who is a habitual or repeat offender, or who escaped from custody, or who has committed offence of organised crime, terrorist act, drug related crime, or illegal possession of arms and ammunition, murder, rape, acid attack, counterfeiting of coins and currency-notes, human trafficking, sexual offence against children, or offence against the State.§

(4) Nothing in this section gives a right to cause the death of a person who is not accused of an offence punishable with death or with imprisonment for life.§

(5) Save in exceptional circumstances, no woman shall be arrested after sunset and before sunrise, and where such exceptional circumstances exist, the woman police officer shall, by making a written report, obtain the prior permission of the Magistrate of the first class within whose local jurisdiction the offence is committed or the arrest is to be made.§

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

ही तरतूद 1973 च्या जुना फौजदारी प्रक्रिया संहिता (Code of Criminal Procedure), Section 46 पासून उद्भवलेली आहे, ज्याने अटकेची शारीरिक पद्धत कशी असावी याबाबत दीर्घकाळ प्रचलित समान्य-कायद्यातील नियमांना संहिताबद्ध केले. उद्देश असा की दोन विरुद्ध गरजांमध्ये समतोल राखला जावा: प्रतिकार करणाऱ्या संशयितास प्रत्यक्ष ताब्यात घेण्यासाठी पोलिसांना व्यावहारिक अधिकार देणे, आणि दुसरीकडे मनमानी प्रमाणात बल, अपमान किंवा कोठडीतील अत्याचारांना मर्यादा घालणे. महिलांच्या अटकेबाबतचे नियम आणि रात्रीच्या अटकेवरील निर्बंध हे कोठडीत महिलांच्या सन्मान व सुरक्षिततेबाबतच्या काळजीच्या पार्श्वभूमीवर कालांतराने जोडले गेले, तर हातकड्यांबाबतची तरतूद ही न्यायालयांनी चाचणीतील व आरोपींना विनाकारण, नियमित पद्धतीने हातकड्या लावण्यावरील आक्षेप नोंदवल्यानंतर विकसित झालेल्या न्यायिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब आहे.

न्यायालये याला कशी वाचतात

न्यायालयांनी नेहमीच ठरवले आहे की अटक ही खरोखर आवश्यक आणि न्याय्य हेतूसाठीच असली पाहिजे; ती तांत्रिक, यांत्रिक किंवा दडपशाहीयोग्य पद्धतीची नसावी — Joginder Kumar v. State of U.P. (1994) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की अटक व्यक्तीच्या सन्मान व स्वातंत्र्यावर परिणाम करते, म्हणून केवळ अधिकार आहे म्हणून आपोआप अटक करता कामा नये. हातकड्यांविषयी Prem Shankar Shukla v. Delhi Administration (1980) आणि नंतर Citizens for Democracy v. State of Assam (1995) या प्रकरणांमध्ये, ठोस कारणांशिवाय नियमित हातकड्या लावणे हे कलम 21 अंतर्गत सन्मानाच्या अधिकाराचे उल्लंघन ठरते, म्हणून कारणे नोंदविणे आवश्यक आहे — हा सिद्धांत आता उपखंड (3) मधील गंभीर गुन्ह्यांच्या संहिताबद्ध यादीत परावर्तित झाला आहे. D.K. Basu v. State of West Bengal (1997) या प्रकरणातील अटकेची प्रक्रिया व कोठडीतील हमींबाबतच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमुळेही आज न्यायालये या तरतुदी कशा वाचतात व अंमलात आणतात याला आकार मिळतो.

सामान्य गृहितके

धरण: पोलिस कोणालाही अटक करताना हातकड्या लावू शकतात.
घटना: हातकड्या फक्त विशिष्ट गंभीर गुन्हे किंवा पुनरावृत्ती/पळून जाण्याचा धोका असलेल्या आरोपींसाठी, गुन्ह्याचे स्वरूप व गांभीर्य लक्षात घेऊनच वापरता येतात; प्रत्येक अटकेला नियमित पद्धतीने वापरणे मान्य नाही.
धरण: महिलांना कधीही रात्री अटक करता येत नाही.
घटना: महिलांना सूर्यास्तानंतर ते सूर्योदयापूर्वी फक्त अपवादात्मक परिस्थितीतच अटक करता येते, आणि तेव्हाही महिला अधिकाऱ्याने दंडाधिकाऱ्याची पूर्वलिखित परवानगी घेतल्यावरच.
धरण: प्रतिकार करणाऱ्या व्यक्तीस अटक करण्यासाठी पोलिस कोणत्याही पातळीचे बल वापरू शकतात.
घटना: अटक घडवून आणण्यासाठी पोलिसांनी केवळ आवश्यक त्या साधनांचा/बलाचा वापर करावा, आणि एखाद्याचा मृत्यु कधीही घडवू नये, जोपर्यंत त्या व्यक्तीवर मृत्यूदंड किंवा जन्मठेपेची शिक्षा होऊ शकणाऱ्या गुन्ह्याचा आरोप नाही.