तुम्हाला आदेशाची काहीच माहिती नसली तरीही, या कायद्यान्वये तुम्हाला शिक्षा होऊ शकते.

या कायद्यानुसार शिक्षा करण्यासाठी अवज्ञेआधी तुम्हाला आदेश ‘माहित’ असणे आवश्यक आहे — ज्याबद्दल तुम्हाला माहिती होण्याची कोणतीही वाजवी संधीच नव्हती अशा आदेशाबाबतची अज्ञानता या कलमान्वये दंडनीय नाही.

ही तरतूद फक्त राजकीय निदर्शने किंवा संचारबंदीलाच लागू होते.

ती व्यापक आहे — सक्षम सार्वजनिक सेवकाच्या कोणत्याही कायदेशीर आदेशाला लागू होते; मालमत्तेचे व्यवहार कसे सांभाळावेत, व्यवसायावरील निर्बंध, किंवा सुरक्षा उपाय यांसह — केवळ निदर्शनेपुरती मर्यादित नाही.

दोषी ठरण्यासाठी तुम्ही इजा करण्याचा हेतू बाळगणे आवश्यक आहे.

स्पष्टीकरणानुसार इजा करण्याचा हेतू असणे गरजेचे नाही — अवज्ञेमुळे प्रत्यक्ष इजा होते किंवा होण्याची शक्यता निर्माण होते, एवढे पुरेसे ठरते.

Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023

कलम 223

Disobedience to order duly promulgated by public servant

Whoever, knowing that, by an order promulgated by a public servant lawfully empowered to promulgate such order, he is directed to abstain from a certain act, or to take certain order with certain property in his possession or under his management, disobeys such direction,—§

(a) shall, if such disobedience causes or tends to cause obstruction, annoyance or injury, or risk of obstruction, annoyance or injury, to any person lawfully employed, be punished with simple imprisonment for a term which may extend to six months, or with fine which may extend to two thousand and five hundred rupees, or with both;§

(b) and where such disobedience causes or tends to cause danger to human life, health or safety, or causes or tends to cause a riot or affray, shall be punished with imprisonment of either description for a term which may extend to one year, or with fine which may extend to five thousand rupees, or with both. Explanation.—It is not necessary that the offender should intend to produce harm, or contemplate his disobedience as likely to produce harm. It is sufficient that he knows of the order which he disobeys, and that his disobedience produces, or is likely to produce, harm. Illustration. An order is promulgated by a public servant lawfully empowered to promulgate such order, directing that a religious procession shall not pass down a certain street. A knowingly disobeys the order, and thereby causes danger of riot. A has committed the offence defined in this section.§

पडताळणी प्रलंबित

हे का आहे

ही तरतूद जुन्या Indian Penal Code मधील Section 188 वरून आलेली आहे. औपनिवेशिक काळातील कायदा-सुव्यवस्था राखण्यासाठी जारी होणाऱ्या सार्वजनिक आदेशांची (उदा. संचारबंदी, जमावबंदीचे आदेश, मिरवणुकींवरील निर्बंध) अंमलबजावणी करण्याच्या गरजेतून ती उदयाला आली. अशा प्रशासकीय आदेशांना खऱ्या अर्थाने अंमलबजावणीची धार देण्यासाठी हा कायदा अस्तित्वात आहे — जसे की Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita च्या Section 163 (पूर्वीचा Section 144 CrPC) अंतर्गत दिलेले आदेश. मात्र शिक्षा करण्यापूर्वी संबंधित व्यक्तीस तो आदेश प्रत्यक्ष माहीत होता, ही अटही कायदा घालतो, जेणेकरून सार्वजनिक सुरक्षेसाठीचे उपाय निष्फळ राहू नयेत.

न्यायालये याला कशी वाचतात

न्यायालयांनी बराच काळ या गुन्ह्याचा संबंध दंडाधिकारींकडून जारी होणाऱ्या मनाई आदेशांच्या (उदा. संचारबंदी, जमावबंदी) घटनात्मक वैधतेशी जोडला आहे. Madhu Limaye v. Sub-Divisional Magistrate, Monghyr (1970) या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने अशा मनाई अधिकारांचा व्याप्ती आणि त्यांचे उल्लंघन केल्यास होणारे दंडात्मक परिणाम तपासले; हे अधिकार वाजवी पद्धतीने वापरले गेले पाहिजेत आणि न्यायिक पुनरावलोकनाला (judicial scrutiny) अधीन असतात, तसेच दंडात्मक तरतूद (तेव्हा Section 188 IPC) पालन सुनिश्चित करण्यासाठी असते, असे त्यांनी मान्य केले. तसेच, आरोपीस आदेशाची माहिती होती हे अभियोजनाने सिद्ध करणे आवश्यक आहे — केवळ अवज्ञा, पण माहिती असल्याचा पुरावा नसणे पुरेसे मानले जात नाही.

सामान्य गृहितके

धरण: तुम्हाला आदेशाची काहीच माहिती नसली तरीही, या कायद्यान्वये तुम्हाला शिक्षा होऊ शकते.
घटना: या कायद्यानुसार शिक्षा करण्यासाठी अवज्ञेआधी तुम्हाला आदेश ‘माहित’ असणे आवश्यक आहे — ज्याबद्दल तुम्हाला माहिती होण्याची कोणतीही वाजवी संधीच नव्हती अशा आदेशाबाबतची अज्ञानता या कलमान्वये दंडनीय नाही.
धरण: ही तरतूद फक्त राजकीय निदर्शने किंवा संचारबंदीलाच लागू होते.
घटना: ती व्यापक आहे — सक्षम सार्वजनिक सेवकाच्या कोणत्याही कायदेशीर आदेशाला लागू होते; मालमत्तेचे व्यवहार कसे सांभाळावेत, व्यवसायावरील निर्बंध, किंवा सुरक्षा उपाय यांसह — केवळ निदर्शनेपुरती मर्यादित नाही.
धरण: दोषी ठरण्यासाठी तुम्ही इजा करण्याचा हेतू बाळगणे आवश्यक आहे.
घटना: स्पष्टीकरणानुसार इजा करण्याचा हेतू असणे गरजेचे नाही — अवज्ञेमुळे प्रत्यक्ष इजा होते किंवा होण्याची शक्यता निर्माण होते, एवढे पुरेसे ठरते.